Pan oedd Cynan yn sensora dramâu Cymraeg

Roedd rhaid i bob drama gael ei gwirio’n ofalus, er mwyn sicrhau eu bod yn cwrdd â’r safonau ‘derbyniol’ oedd wedi eu gosod gan yr Arglwydd Chamberlain, a hynny ers Deddf Trwyddedu Llwyfan 1737.

Cyn i Cynan gael y swydd, roedd rhaid i ddramodwyr neu gwmnïoedd drama a oedd am berfformio drama Gymraeg, anfon cyfieithiad Saesneg at Archwilwyr Drama yn Lloegr er mwyn cael trwydded.

Ond, fel yr eglurodd yr Athro Gerwyn Williams ar raglen Dei Tomos ar BBC Radio Cymru, roedd y drefn yn un “anghyson ac anfoddhaol”, ac fe newidiodd un ddrama bopeth ddechrau’r 1930au.

“Mi fuodd ‘na berfformiad o ddrama o’r enw Y Grocbren gan Gwilym R Jones, Cwmni Drama Talysarn, tua 1931, ac mi ofynnwyd yn y perfformiad os oedd ‘na drwydded, a doedd yna ddim trwydded, felly roedd ‘na achos llys.

“Aeth yr achos llys yn erbyn Gwilym R Jones a’i gyd-actorion, ond roedd yn achos pwysig iawn. Mi ddywedodd cadeirydd y fainc y byddai hi’n fwy boddhaol bod rhywun sydd â gwybodaeth o’r Gymraeg i roi sensor arnynt.

“Mae’r Aelod Seneddol Goronwy Owen, AS Rhyddfrydol Arfon ar y pryd yn ymddiddori yn y mater ac mae o a’i gyd ASau Cymreig yn cynnig enw Cynan fel sensor Cymraeg.”

“Dewis ysbrydoledig” yn ôl Gerwyn, awdur y cofiant Cynan: Drama Bywyd Albert Evans Jones (1895-1970).

Gan fod Cynan yn weinidog, doedd yna ddim amheuaeth am ei foesau, ac roedd yn annibynnol ei farn.

“Roedd Cynan yn ŵr eangfrydig a rhyddfrydig iawn. O’dd o’n fentrus ac yn radical ar y pryd – roedd fel chwa o awyr iach.