Sut beth oedd dyddiau ysgol yn Oes Fictoria?

Erbyn mis Gorffennaf roedd y Llywodraeth wedi penodi tri arolygwr i gwblhau’r gwaith: Jelinger C. Symons, R. R. W. Lingen, a H. R. Vaughan Johnson.

Er bod y tri yn unigolion galluog doedd gan yr un ohonynt gefndir addysgol nag unrhyw ddealltwriaeth o’r Gymraeg na chwaith o draddodiad a dylanwad y capeli yng Nghymru.

Casglwyd tystiolaeth ac ystadegau o bob cwr o Gymru ac ar 1 Gorffennaf 1847 fe gyflwynwyd eu hadroddiad i’r Llywodraeth ar ffurf tair cyfrol swmpus wedi’u rhwymo mewn cloriau glas.

Roedd disgyblion ysgol ‘Mrs Bevan’ ym mhlwyf Llanpumsaint y plant mwyaf digywilydd a welodd yr arolygwr erioed!

Trwy gydol y wers mi roedden nhw’n cerdded i mewn ac allan o’r dosbarth fel y mynnent ac mi fynnodd un ohonynt ganu’r un diwn drosodd a throsodd.

Nid oedd ymddygiad plant Llanidloes lawer gwell.

Tra’r roedd rhai’n gweithio yn ffatrïoedd gwlân y dref roedd y mwyafrif llethol yn treulio’u dyddiau yn diogi neu’n dwyn coed tân!