Dathlu Hen Dŷ Cwrdd Trecynon a’r ‘gwir arwr’ Undodaidd Tomos Glyn Cothi

Yn ystod dathliad ddydd Sadwrn fe fydd darlith am Tomos Glyn Cothi – enw barddol y Parchedig Thomas Evans – gan y Dr Marion Loeffler o Brifysgol Caerdydd.

Ei nod, meddai, fydd “dangos Tomos yn ei gyfanrwydd – fel dyn ond hefyd fel radical, fel Cymro oedd yn byw mewn dwy ardal hollol wahanol trwy gydol ei fywyd”.

Fe symudodd, meddai, o “ardal ddiarffordd, amaethyddol” i “ardal ddiwydiannol newydd, brysur” yn 47 oed, a byw a phregethu yno nes ei farwolaeth yn 69 oed.

“Nath y ddiddordeb o ran Tomos Glyn Cothi ddechrau gyda gyda fy ymchwil i Iolo Morganwg ond yn fuan sylweddolais mai Tomos oedd y gwir arwr.

“Tomos oedd wedi cyhoeddi yr ail gylchgrawn radical a gyhoeddwyd erioed yn y Gymraeg, Y Drysorfa Gymysgedig.

“Hefyd Tomos Glyn Cothi oedd y gweinidog Undodol cyntaf yng Nghymru a ordeinwyd yn 1794.

“Hefyd, aeth Iolo Morganwg i’r carchar am ddyled – aeth Tomos Glyn Cothi i’r carchar am egwyddorion – am ganu cân ymfflamychol, radical.

“Felly, dyn oed oedd yn gorfod gweithio fel gwehydd trwy gydol ei fywyd, oedd yn gorfod gweithio fel labrwr amaethyddol, ac oedd hefyd wedi sefyll lan dros Undodiaeth, dros ryddid a dros y Chwyldro Ffrengig.

“Oedd e’n ddyn ‘peryglus’ oherwydd oedd e’n trosglwyddo syniade o fod yn gyfartal – dyna pam oedd o’n beryglus i’w wladwriaeth a dyna pam oedd o’n gorfod mynd i’r carchar.”